नेपालमा औषधि उद्योग(फार्मास्युटिकल क्षेत्र) पछिल्लो समय तीव्र रूपमा विकास हुँदै गएको एक महत्वपूर्ण र सम्भावनायुक्त क्षेत्र होस्वास्थ्य सेवाप्रतिको बढ्दो माग, जनसंख्या वृद्धि, शहरीकरण तथा जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनले औषधि उपभोगमा निरन्तर वृद्धि भइरहेको छ। यसले नेपालमा औषधि उत्पादन, प्रशोधन, वितरण तथा निर्यातसम्मका क्षेत्रमा लगानीका लागि नयाँ अवसरहरू सिर्जना गरेको छ।
हाल नेपालले ठूलो परिमाणमा औषधिहरू आयात गर्दै आएको छ, जसले स्वदेशमै उत्पादन वृद्धि गर्ने सम्भावनालाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ। आयात प्रतिस्थापन (Import Substitution) रणनीति अपनाउँदै स्थानीय स्तरमै गुणस्तरीय औषधि उत्पादन गर्न सकेमा देशको व्यापार घाटा कम गर्न र आत्मनिर्भरता बढाउन सकिन्छ। यसका लागि आधुनिक उत्पादन प्रविधि, गुणस्तर मापदण्ड (GMP) तथा अनुसन्धानमा आधारित उद्योग स्थापना आवश्यक देखिन्छ।
नेपालमा पाइने बहुमूल्य जडीबुटीहरू औषधि उद्योगको विकासका लागि एक महत्वपूर्ण आधार हुन्। यार्सागुम्बा, जटामासी, चिराइतो, सतुवा लगायतका जडीबुटीहरू आयुर्वेदिक, हर्बल तथा आधुनिक औषधि उत्पादनमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। यदि वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रशोधन तथा ब्रान्डिङमा ध्यान दिन सकियो भने नेपाल हर्बल औषधि उत्पादन र निर्यातमा प्रतिस्पर्धी बन्न सक्ने ठूलो सम्भावना रहेको छ।
फार्मास्युटिकल उद्योगमा लगानीका लागि नेपालमा श्रम लागत अपेक्षाकृत कम हुनु, क्षेत्रीय बजार (विशेषतः भारत, बङ्गलादेश तथा दक्षिण एशियाली देशहरू) नजिक हुनु तथा बढ्दो स्वास्थ्य बजार जस्ता पक्षहरू सकारात्मक छन्। साथै, सरकारद्वारा औषधि उद्योगलाई प्राथमिकता दिँदै विभिन्न नीतिगत प्रोत्साहनहरू प्रदान गरिँदै आएको छ, जसले लगानीकर्ताहरूलाई थप आकर्षित गरेको छ।
नेपालमा जेनेरिक औषधि (Generic Medicines) उत्पादनमा विशेष सम्भावना देखिन्छ। किफायती मूल्यमा गुणस्तरीय औषधि उत्पादन गर्न सकिने भएकाले आन्तरिक बजारसँगै निर्यातको अवसर पनि विस्तार गर्न सकिन्छ। साथै, अस्पताल तथा स्वास्थ्य संस्थासँग सहकार्य गरी औषधि आपूर्ति श्रृंखला (Supply Chain) विकास गर्न सकिन्छ।
फार्मास्युटिकल क्षेत्रमा अनुसन्धान तथा विकास (R&D) मा लगानी गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था तथा निजी क्षेत्रबीच सहकार्य गर्दै नयाँ औषधि विकास, हर्बल अनुसन्धान तथा बायोटेक्नोलोजीमा आधारित उत्पादन विकास गर्न सकिन्छ। यसले दीर्घकालीन प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता वृद्धि गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
यद्यपि, यस क्षेत्रमा केही चुनौतीहरू पनि छन्। कडा नियामकीय प्रक्रिया, गुणस्तर मापदण्डको पालन, दक्ष जनशक्तिको अभाव, तथा प्रारम्भिक लगानी उच्च हुनु प्रमुख चुनौतीहरू हुन्। साथै, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धामा टिक्नका लागि उच्च स्तरको उत्पादन र प्रमाणीकरण आवश्यक हुन्छ।
समग्रमा, नेपालमा फार्मास्युटिकल व्यवसाय एक उच्च सम्भावनायुक्त, दिगो र रणनीतिक लगानी क्षेत्रको रूपमा स्थापित हुँदैछ। स्वदेशी उत्पादन वृद्धि, जडीबुटीमा आधारित औषधि विकास, क्षेत्रीय निर्यात विस्तार तथा स्वास्थ्य क्षेत्रसँगको समन्वयले यस उद्योगलाई भविष्यमा नेपालको अर्थतन्त्रको एक महत्वपूर्ण स्तम्भ बनाउन सक्ने देखिन्छ।
लगानीकर्ताहरूका लागि यो क्षेत्र दीर्घकालीन प्रतिफल, बजार विस्तार र सामाजिक प्रभाव तीनै पक्षबाट आकर्षक रहेको छ।
डा. कृष्ण पाण्डे
एमबीए, पीएचडी (सीएसआर), सीएफपी, अर्थशास्त्री
प्रबन्ध निर्देशक
एक्सप्लोर होल्डिङ्स प्रा. लि.
