नेपालमा उत्पादन हुने कृषि, जडीबुटी, खाद्य पदार्थ, औषधि तथा औद्योगिक वस्तुहरूको निर्यात सम्भावना उल्लेखनीय रूपमा बढ्दै गएको छ तर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्नका लागि गुणस्तर, मापदण्ड र प्रमाणिकरण (Certification) अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छ यस सन्दर्भमा नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको गुणस्तर परीक्षण तथा अनुसन्धान प्रयोगशाला (Research & Quality Control Lab) स्थापना गर्नु एक उच्च सम्भावनायुक्त र रणनीतिक लगानी क्षेत्रको रूपमा देखिएको छ।
हाल नेपालबाट निर्यात हुने धेरै वस्तुहरू गुणस्तर परीक्षणका लागि विदेश पठाउनुपर्ने अवस्था रहेको छ, जसले समय, लागत र प्रक्रियामा जटिलता बढाउँछ। यदि देशभित्रै आधुनिक प्रयोगशाला स्थापना गर्न सकियो भने निर्यातकर्ताहरूलाई सहजता हुने मात्र नभई देशको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता पनि वृद्धि हुनेछ। यसले “Made in Nepal” उत्पादनहरूको विश्वसनीयता र ब्रान्ड मूल्यलाई समेत सुदृढ बनाउनेछ।
विशेषगरी, जडीबुटी, आयुर्वेदिक औषधि, खाद्य वस्तु, चिया, कफी, मसला तथा जैविक उत्पादनहरूको निर्यातका लागि गुणस्तर परीक्षण अनिवार्य हुन्छ। यस्ता उत्पादनहरूमा रासायनिक परीक्षण, सूक्ष्मजीव परीक्षण (Microbiological Test), अवशेष परीक्षण (Residue Analysis) तथा अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड (ISO, WHO-GMP, HACCP) अनुरूप प्रमाणिकरण आवश्यक पर्छ। यसका लागि अत्याधुनिक उपकरणसहितको प्रयोगशालाको आवश्यकता स्पष्ट देखिन्छ।
नेपालमा उपलब्ध जैविक विविधता र जडीबुटीको प्रचुरताले अनुसन्धानमा आधारित प्रयोगशालाहरूको महत्त्व अझ बढाएको छ। वैज्ञानिक अध्ययन, सक्रिय तत्व (Active Compounds) को विश्लेषण तथा नयाँ उत्पादन विकासमार्फत हर्बल तथा औषधि उद्योगलाई थप सुदृढ बनाउन सकिन्छ। यसले निर्यातयोग्य उत्पादनहरूको गुणस्तर सुधार गर्न मद्दत पुर्याउँछ।
सरकारले पनि निर्यात प्रवर्द्धन तथा गुणस्तर सुधारलाई प्राथमिकता दिँदै विभिन्न नीतिगत व्यवस्था ल्याएको छ। औद्योगिक विकास, खाद्य सुरक्षा तथा औषधि नियमनसँग सम्बन्धित निकायहरूले गुणस्तर परीक्षण प्रयोगशालाको विकासलाई प्रोत्साहन गरिरहेका छन्। सार्वजनिक–निजी साझेदारी (PPP) मोडेलमार्फत यस्ता प्रयोगशालाहरू स्थापना गर्ने सम्भावना अझ प्रबल देखिन्छ।
अनुसन्धान प्रयोगशाला स्थापना गर्दा सेवा क्षेत्रको रूपमा पनि ठूलो अवसर सिर्जना हुन्छ। निर्यातकर्ताहरू, उद्योगहरू, कृषक समूहहरू तथा औषधि उत्पादकहरूलाई परीक्षण सेवा प्रदान गरेर स्थायी आम्दानीको स्रोत विकास गर्न सकिन्छ। साथै, अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता (Accreditation) प्राप्त गर्न सकेमा विदेशी ग्राहकहरूलाई पनि सेवा दिन सकिने सम्भावना रहन्छ।
यद्यपि, प्रारम्भिक लगानी उच्च हुनु, दक्ष प्राविधिक जनशक्ति आवश्यक पर्नु तथा अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड पूरा गर्नुपर्ने चुनौतीहरू रहेका छन्। तर दीर्घकालीन रूपमा हेर्दा यस क्षेत्रमा लगानीले स्थायित्व, विश्वसनीयता र उच्च प्रतिफल दिन सक्ने स्पष्ट संकेत देखिन्छ।
समग्रमा, नेपालमा गुणस्तर परीक्षण तथा अनुसन्धान प्रयोगशाला स्थापना गर्नु निर्यात प्रवर्द्धन, औद्योगिक विकास र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता अभिवृद्धि गर्ने एक महत्वपूर्ण आधार हो। यो क्षेत्र लगानीकर्ताहरूका लागि रणनीतिक, दिगो र उच्च प्रभाव पार्ने अवसरको रूपमा प्रस्तुत भएको छ।
डा. कृष्ण पाण्डे
एमबीए, पीएचडी (सीएसआर), सीएफपी, अर्थशास्त्री
प्रबन्ध निर्देशक
एक्सप्लोर होल्डिङ्स प्रा. लि.
