नेपाल विश्वमै जलस्रोतका दृष्टिले धनी राष्ट्रमध्ये एक हो, जहाँ जलविद्युत् उत्पादनको अत्यन्त ठूलो सम्भावना रहेको छ। करिब ८३,००० मेगावाट सैद्धान्तिक क्षमता र ४०,००० मेगावाटभन्दा बढी आर्थिक रूपमा सम्भाव्य क्षमता हुँदाहुँदै पनि यसको सानो अंश मात्र उपयोग गरिएको छ। यही कारणले नेपाल जलविद्युत् क्षेत्रमा लगानीका लागि आकर्षक गन्तव्यको रूपमा उभिएको छ।
नेपालको भौगोलिक संरचना जलविद्युत् उत्पादनका लागि अत्यन्त अनुकूल छ। हिमाली क्षेत्रबाट सुरु भई तराईसम्म बग्ने तीव्र ढलानयुक्त नदी प्रणालीले ऊर्जा उत्पादनलाई सहज बनाउँछ। कोशी, गण्डकी र कर्णालीजस्ता प्रमुख नदी बेसिनहरूले ठूला, मध्यम तथा साना परियोजनाहरू सञ्चालन गर्न पर्याप्त आधार प्रदान गर्छन्। साथै, वर्षभरि पानीको उपलब्धताले दीर्घकालीन ऊर्जा उत्पादन सुनिश्चित गर्दछ।
हाल नेपालले आफ्नो जलविद्युत् क्षमताको सानो हिस्सा मात्र उपयोग गरेको अवस्था छ। स्थापित क्षमता करिब ३,००० मेगावाटको हाराहारीमा सीमित रहँदा सम्भाव्यता भने धेरै ठूलो रहेको छ। यसले लगानीकर्ताहरूका लागि अझै विकास हुन बाँकी रहेको बजारमा प्रवेश गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ, जहाँ दीर्घकालीन प्रतिफलको सम्भावना उच्च हुन्छ।
नेपालमा विद्युत् माग निरन्तर बढिरहेको छ। औद्योगिक विकास, शहरीकरण र विद्युतीय सवारी साधनको विस्तारले ऊर्जा आवश्यकतामा वृद्धि गरेको छ। त्यस्तै, छिमेकी देशहरू भारत र बङ्गलादेशमा पनि ऊर्जा माग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। नेपालले हालैदेखि विद्युत् निर्यात सुरु गरिसकेको छ, जसले जलविद्युत् परियोजनालाई क्षेत्रीय व्यापारसँग जोड्ने महत्वपूर्ण आधार तयार गरेको छ।
सरकारले जलविद्युत् क्षेत्रमा निजी तथा विदेशी लगानीलाई प्रोत्साहन गर्ने नीतिहरू अघि बढाएको छ। सार्वजनिक–निजी साझेदारी (PPP), विदेशी प्रत्यक्ष लगानी (FDI) को खुलापन र दीर्घकालीन विद्युत् खरिद सम्झौता (PPA) जस्ता व्यवस्थाहरूले लगानीको वातावरण सहज बनाएका छन्। सरकारको दीर्घकालीन लक्ष्य ऊर्जा उत्पादनमा उल्लेखनीय वृद्धि गर्दै नेपाललाई ऊर्जा निर्यात गर्ने राष्ट्र बनाउने रहेको छ।
जलविद्युत् विकासले नेपालको आर्थिक वृद्धिमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ। उपलब्ध अध्ययनहरूका अनुसार, जलविद्युत् क्षमताको सीमित उपयोगले पनि देशको कुल गार्हस्थ उत्पादन (GDP) मा उल्लेखनीय वृद्धि सम्भव छ। यसले जलविद्युत् क्षेत्रलाई केवल ऊर्जा उत्पादन मात्र नभई आर्थिक रूपान्तरणको आधारका रूपमा स्थापित गर्दछ।
नेपालमा हाल विभिन्न जलविद्युत् परियोजनाहरू निर्माण तथा योजनाको चरणमा रहेका छन्, जसले लगानीकर्ताहरूलाई विविध विकल्पहरू प्रदान गर्छन्। ठूला परियोजनादेखि साना तथा मध्यम स्तरका परियोजनासम्म लगानीको अवसर उपलब्ध छन्, जसले जोखिम र प्रतिफलको सन्तुलन मिलाउन सहयोग पुर्याउँछ।
विश्वव्यापी रूपमा हरित ऊर्जा तर्फको झुकाव बढ्दै गइरहेको सन्दर्भमा नेपालका जलविद्युत् परियोजनाहरू अझ आकर्षक बन्दै गएका छन्। जलविद्युत् स्वच्छ, नवीकरणीय र दीर्घकालीन ऊर्जा स्रोत भएकाले यसले कार्बन उत्सर्जन घटाउन सहयोग पुर्याउँछ र हरित वित्तीय स्रोतहरू आकर्षित गर्न सक्छ।
यद्यपि, केही चुनौतीहरू पनि विद्यमान छन्। प्रसारण पूर्वाधारको कमी, मौसमी ऊर्जा असन्तुलन, जलवायु परिवर्तनका प्रभाव तथा नीतिगत कार्यान्वयनमा ढिलाइ जस्ता पक्षहरूलाई सम्बोधन गर्न आवश्यक छ। तर यी चुनौतीहरू दीर्घकालीन रणनीति र सुधारमार्फत समाधान गर्न सकिने खालका छन्।
समग्रमा, नेपाल जलविद्युत् लगानीका लागि दक्षिण एशियाको एक उदीयमान केन्द्रको रूपमा विकसित हुँदैछ। प्राकृतिक स्रोतको प्रचुरता, बढ्दो आन्तरिक तथा क्षेत्रीय माग, र सरकारी समर्थनले यस क्षेत्रलाई दीर्घकालीन रूपमा लाभदायक बनाएको छ। जलविद्युत् क्षेत्रमा लगानी गर्नु भनेको केवल आर्थिक प्रतिफल मात्र नभई दिगो विकास र हरित भविष्य निर्माणमा योगदान दिनु पनि हो।
डा. कृष्ण पाण्डे
एमबीए, पीएचडी (सीएसआर), सीएफपी, अर्थशास्त्री
प्रबन्ध निर्देशक
एक्सप्लोर होल्डिङ्स प्रा. लि.
