नेपाल प्राकृतिक स्रोत, जैविक विविधता र अनुकूल हावापानीका दृष्टिले अत्यन्तै समृद्ध मुलुक हो। हिमालदेखि तराईसम्म फैलिएको भौगोलिक विविधताले विभिन्न प्रकारका कृषि उत्पादन तथा जडीबुटी खेतीका लागि उपयुक्त वातावरण सिर्जना गरेको छ। पछिल्लो समय विश्वव्यापी रूपमा जैविक तथा प्राकृतिक उत्पादनप्रतिको बढ्दो मागले नेपालमा व्यावसायिक कृषि र जडीबुटी खेतीलाई उच्च सम्भावनायुक्त क्षेत्रको रूपमा स्थापित गरेको छ।

नेपालको कृषि प्रणाली परम्परागत भए पनि यसलाई आधुनिकीकरण गर्दै व्यावसायिकरण गर्न सकेमा ठूलो आर्थिक लाभ लिन सकिन्छ। विशेष गरी तरकारी, फलफूल, मसला तथा उच्च मूल्यका नगदे बालीहरू (जस्तै कफी, चिया, अलैंची) उत्पादनका लागि नेपाल उपयुक्त मानिन्छ। कृषि उत्पादनमा मूल्य श्रृंखला (Value Chain) विकास, प्रशोधन उद्योगको स्थापना तथा बजार पहुँच विस्तारले यस क्षेत्रमा लगानीकर्ताहरूलाई आकर्षित गर्ने स्पष्ट आधार देखिन्छ।

त्यसैगरी, नेपाल जडीबुटी उत्पादनका लागि विश्वमै प्रसिद्ध मानिन्छ। यार्सागुम्बा, जटामासी, चिराइतो, पञ्चऔंले, सतुवा लगायतका बहुमूल्य जडीबुटीहरू यहाँ पाइन्छन्। यस्ता जडीबुटीहरूको अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा उच्च माग रहेको छ, विशेष गरी आयुर्वेद, चिनियाँ औषधि तथा प्राकृतिक उपचार पद्धतिमा प्रयोग हुने भएकाले यसको व्यावसायिक सम्भावना अत्यन्तै ठूलो छ। यदि वैज्ञानिक खेती, प्रशोधन र ब्रान्डिङमा ध्यान दिन सकियो भने नेपाल जडीबुटी निर्यातमा अग्रणी राष्ट्र बन्न सक्ने क्षमता राख्दछ।

नेपालमा श्रमशक्ति उपलब्धता, कम उत्पादन लागत र जैविक उत्पादनका लागि अनुकूल वातावरण हुनु लगानीकर्ताका लागि थप सकारात्मक पक्ष हुन्। साथै, कृषिमा युवा सहभागिता बढाउन र उद्यमशीलता प्रवर्द्धन गर्न सरकार तथा निजी क्षेत्रले विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेका छन्।

सरकारले कृषि क्षेत्रलाई प्राथमिकतामा राख्दै विभिन्न नीतिगत सुधारहरू अघि बढाएको छ। अनुदान, सहुलियत ऋण, कृषि बीमा, प्राविधिक सहयोग तथा निर्यात प्रवर्द्धन जस्ता कार्यक्रमहरूले लगानीको वातावरणलाई थप सहज बनाएका छन्। विशेषगरी, सार्वजनिक–निजी साझेदारी (PPP) मोडेलमा कृषि तथा जडीबुटी परियोजनाहरू सञ्चालन गर्ने सम्भावना बढ्दै गएको छ।

व्यावसायिक कृषि तथा जडीबुटी खेतीले रोजगारी सिर्जना, ग्रामीण विकास तथा आयात प्रतिस्थापनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। हाल नेपालले धेरै कृषि उत्पादनहरू आयात गरिरहेको अवस्थामा स्वदेशमै उत्पादन बढाउन सकेमा व्यापार घाटा कम गर्न सहयोग पुग्नेछ। साथै, निर्यातमार्फत विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने ठूलो अवसर पनि यस क्षेत्रमा निहित छ।

यद्यपि, केही चुनौतीहरू पनि छन्। प्रविधिको कमी, बजार व्यवस्थापनमा कमजोरी, भण्डारण तथा प्रशोधन पूर्वाधारको अभाव, र गुणस्तर मापदण्ड कायम गर्न कठिनाइ जस्ता समस्याहरू समाधान गर्न आवश्यक छ। तर यी चुनौतीहरूलाई दीर्घकालीन रणनीति, लगानी र नवप्रवर्तनमार्फत समाधान गर्न सकिन्छ।

समग्रमा, नेपालमा व्यावसायिक कृषि तथा जडीबुटी खेती भविष्यका लागि अत्यन्तै सम्भावनायुक्त क्षेत्र हो। सही योजना, प्रविधि, लगानी र बजार व्यवस्थापनको संयोजन गर्न सकेमा यस क्षेत्रले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ। लगानीकर्ताहरूका लागि यो क्षेत्र दीर्घकालीन रूपमा लाभदायक र दिगो व्यवसायिक अवसरको रूपमा प्रस्तुत भएको छ।

डा. कृष्ण पाण्डे
एमबीए, पीएचडी (सीएसआर), सीएफपी, अर्थशास्त्री
प्रबन्ध निर्देशक
एक्सप्लोर होल्डिङ्स प्रा. लि.